Süni intellekt sahəsində fəaliyyət göstərən bəzi şirkətlərin yüzminlərlə, hətta milyonlarla fiziki kitab alıb onları rəqəmsallaşdırdıqdan sonra məhv etməsi geniş narahatlıq yaradıb. Məsələ müəlliflər, tarixçilər, arxivçilər və kitab kolleksiyaçıları arasında müzakirə mövzusuna çevrilib.
Araşdırma sənədlərinə görə, “Anthropic” şirkətinin həyata keçirdiyi və “Panama Layihəsi” adlandırılan proses zamanı kitabların üz qabığı və cildi götürülərək səhifələr yüksək sürətli skanerlərlə rəqəmsal formata çevrilir. Daha sonra fiziki nüsxələrin məhv edildiyi bildirilib.
Layihə sənədlərində məqsəd kitabları geniş miqyasda skan etmək kimi ifadə edilib. Həmin sənədlərə əsasən şirkət müqavilələrindən birində altı ay ərzində 500 minlə 2 milyon arasında kitabı rəqəmsallaşdırmağı planlaşdırıb.
Süni intellekt modellərinin təlimi üçün böyük həcmdə mətn məlumatı lazımdır. İnternet mənbələrindən istifadə olunsa da, oradakı materiallarda müəllif hüquqları və məlumat keyfiyyəti ilə bağlı məhdudiyyətlər var. Fiziki kitabların alınması bu baxımdan şirkətlərə qanuni şəkildə əldə edilmiş nüsxələri skan etməyə imkan yaradır və köhnə çap materialları əlavə dəyər hesab olunur.
Şirkətlər üçün məqsəd kitabın fiziki saxlanması deyil, onun mətninin rəqəmsal verilənlərə çevrilməsidir. Fiziki nüsxələrin anbarlarda saxlanması əlavə xərc və məntiqi problemlər yaradır; yüksək sürətli skan prosesi zamanı kitabların cildinin çıxarılması və bəzən parçalanması da müşahidə edilir. Bu səbəbdən skan edilmiş nüsxələrin məhv edilməsi şirkətlər tərəfindən artıq məqbul hesab oluna bilər.
Məsələ yalnız geniş oxunan və məşhur əsərlərlə məhdudlaşmır. Nadir və çapdan çıxmış kitabların da rəqəmsallaşdırıldığı qeyd edilir. Bir nadir kitab satıcısından təxminən 1 000 kitabın sifariş olunduğu, onların izləyiçi vasitə ilə izlənməsi nəticəsində Kaliforniyadan Milwaukee və Kolorado Springs vasitəsilə Amazon anbarına göndərildiyi göstərilir. Həmin müəssisədə kitabların skan edilməsi əsas iş proseslərindən biridir və sifarişlər 1 000-dən 1 000 000-ə qədər dəyişə bilər.
Bu praktikaya görə nadir əsərlərin tamamilə yoxa çıxması təhlükəsi mövcuddur, əgər həmin işlərin başqa fiziki və ya rəqəmsal nüsxələri yoxdursa. ABŞ qanunvericiliyindəki “İlk Satış Doktrinası” ümumilikdə qanuni alınmış fiziki kitabın yenidən satılmasına və ya məhv edilməsinə icazə verir.
Əsas mübahisə isə fiziki nüsxələrin məhv edilməsindən daha çox onların rəqəmsallaşdırılaraq süni intellekt sistemlərinin təlimində istifadə olunması ilə bağlıdır. Tənqidçilər hesab edirlər ki, bəzi texnologiya şirkətləri mövcud hüquqi çərçivələrdən yararlanaraq müəlliflərə əlavə ödəniş etmədən geniş rəqəmsal kitab bazaları yarada bilərlər.
