Tarixə dair yeni iddialar səsləndirmək mümkündür, lakin belə iddiaların sübutu mənbələrin tarixi ardıcıllığı ilə yoxlanmalıdır. Bənzər adlar, ümumi motivlər və bir neçə rəvayət tarixi nəticə çıxarmaq üçün kifayət etmir; ilkin sənədlər və müstəqil mənbələr qarşılaşdırılmalıdır.
Son dövrlərdə səslənən fikirlərdən biri odur ki, Qaçaq Nəbinin qəhrəmanlıqları əslində Xocahanlı İsfəndiyar bəyə məxsusdur və Boz at motivi onun adından götürülüb. Bu iddianı qiymətləndirmək üçün mövcud mənbələrin xronologiyasına baxmaq faydalıdır.
XIX əsr mətbuatında 1885-ci ilə aid istinadlar Qaçaq Nəbinin adının artıq o dövrdə mətbuata düşdüyünü göstərir. Daha sonra, 1894-cü ildə tərtib olunmuş folklor toplusunda Nəbi ilə bağlı materialların yazıya alındığı qeyd olunur. Bu iki tarix Nəbinin ədəbiyyat və xalq yaddaşında sovet dövründən əvvəl də mövcud olduğunu ortaya qoyur.
Qaçaq Nəbinin ölümü 1896-cı ildə baş verib. XX əsrin əvvəllərində, 1912-ci ildə nəşr olunmuş tədqiqat işində də Nəbi haqqında folklor materialları mövcud hesab edilir. 1928-ci ildə İstanbulda çap olunmuş üç hissəli araşdırma isə artıq “Qaçaq Nəbi dastanı” adı ilə bu mövzunu elmi dairələrdə müzakirəyə çıxarır.
Bu xronoloji ardıcıllıq bir məqamı vurğulayır: Nəbi obrazının formalaşması üçün yalnız sovet dövrü yazıçısını günahlandırmaq mümkün deyil, çünki onun adının yazılı və araşdırma mənbələrində izi Əli Vəliyevdən xeyli əvvələ gedib çıxır.
Bəhlul Behcətin topladığı sənədlər və yerli yaddaş materialları isə Nəbinin davranış qaydaları və dəstəsində gizli oğurluğun qadağan edilməsi kimi detalları nümayiş etdirir. Behcətin tədqiqatı Nəbinin yalnız əfsanəvi obraz olmadığını, həmçinin sənədli mənbələrlə işlənə bilən tarixi şəxs olduğunu göstərir.
Boz at motivi məsələsində diqqətli olmaq lazımdır. İsfəndiyar bəyin boz at sahibi olması mümkündür və bu inkar olunmur. Lakin iki fərziyyəni qarışdırmaq olmaz: birincisi, İsfəndiyar bəyin Boz atının olması; ikincisi isə bu xüsusiyyətin Nəbinin adına sonradan keçirildiyidir. İkincini əsaslandırmaq üçün İsfəndiyar bəylə Boz at əlaqəsini sübut edən erkən mətn və həmin motivin sonradan Nəbiyə verildiyini göstərən ayrıca mənbə tələb olunur.
İsfəndiyar bəyin taleyi də mürəkkəbdir. Onun qaçaq keçmişi barədə məlumatlar var və bu mövzu ayrıca araşdırılmağa layiqdir. Eyni zamanda 28 mart 1921-ci il tarixli №477 məxfi məktubda İsfəndiyar bəyin Qubadlı qəza milisində rəhbər vəzifədə olduğu göstərilir. Bu sənəd onun qaçaq keçmişindən sonra sovet inzibati strukturunda müəyyən rol oynadığını ortaya qoyur.
Mövcud mənbələrə görə, 1885, 1894, 1912 və 1928-ci illər Nəbi obrazının Əli Vəliyevdən əvvəl də yazılı və tədqiqat materiallarında olduğunu göstərir. Buna görə də “Nəbi obrazı İsfəndiyar bəyin həyatından yaradılıb” iddiası üçün daha erkən və inandırıcı sənədlər təqdim olunmalıdır. Bir iddia yalnız ehtimal üzərində qurulubsa, onu tarixin yerinə qoymaq düzgün deyil.
Nəticə olaraq, tarixdə hər iki şəxsin ayrıca araşdırılması məqsədəuyğundur. İsfəndiyar bəyin və Qaçaq Nəbinin hər birinə aid ilkin sənədlər üzə çıxarılmalı, konkret hadisələrin ilkin mənbədə kimin adı ilə bağlı olduğu dəqiqləşdirilməlidir. Əgər müəyyən hadisənin səhvən bir şəxsin adına yazıldığı arxeo-biblioqrafik sübutla göstərilərsə, tarixi ədalət onun üzərinə qoyulmalıdır.
Bu mübahisədə qərar sənədlərin üzərinə qoyulmalıdır: erkən və etibarlı mənbələr varsa, onları ortaya qoymaqla tarix dəqiqləşdirilsin. Əks halda ehtimalları fakt kimi təqdim etməmək lazımdır.
