Azərbaycanda müəyyən sosial kateqoriyalara mənsub tələbələr üçün təhsil haqqının dövlət hesabına ödənilməsi hüququ mövcuddur. Lakin bu güzəşt bütün aztəminatlı ailələrin üzvlərinə avtomatik şamil edilmir və qanunvericilikdə ayrılmış dəqiq kateqoriyalar əsasında tətbiq olunur.
Təhsil eksperti Turan Hüseynov bildirir ki, hazırkı qanunvericiliyə əsasən "Təhsil haqqında" Qanunun 14.8-1-ci maddəsi üzrə sosial müdafiəyə xüsusi ehtiyacı olan bəzi tələbələrin təhsil haqları dövlət və ya müvafiq resurs hesabına ödənilir. Bu maddə 2024-cü ildə yenilənərək təhsil haqqından azad olunan kateqoriyaları konkretləşdirib.
Hüseynovun sözlərinə görə, valideynlərini itirmiş və valideyn himayəsindən məhrum olmuş şəxslər dövlət, bələdiyyə və özəl ali, orta ixtisas və peşə təhsili müəssisələrində təhsil haqlarından azad edilirlər. Şəhid ailəsinin üzvləri də ödənişli əsaslarla təhsil aldıqları təqdirdə bu imkandan yararlana bilərlər.
Eyni zamanda, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda döyüş əməliyyatlarında iştirak etdiyi üçün "Müharibə veteranı" adı verilmiş şəxslər nəzərdə tutulmuş təhsil müəssisələrində təhsil haqqından azad sayılırlar. Qanunvericilik əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslər üçün də xüsusi güzəştlər nəzərdə tutur.
Ali və orta ixtisas təhsil müəssisələrində orqanizmin funksiyalarının 61–100 faiz pozulması səbəbindən əlilliyi olan, habelə 18 yaşınadək əlilliyi tanınmış şəxslər təhsil haqqından azaddırlar. Peşə təhsili müəssisələrində də əlilliyi olan tələbələr bu hüquqa malikdir.
Həmçinin, müstəqillik, ərazi bütövlüyünün və Konstitusiya quruluşunun müdafiəsi zamanı əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslər, həlak olmuş, itkin düşmüş və ya məhkəmə qərarı ilə ölmüş elan edilmiş şəxslərin uşaqları bəzi təhsil müəssisələrində ödənişdən azad edilir.
Məcburi köçkün statusu olan vətəndaşlar da qanunda nəzərdə tutulmuş qaydada dövlət ali və orta ixtisas təhsil müəssisələrində təhsil haqqından azaddırlar. Peşə təhsili üzrə isə güzəştlərin hüdudu daha geniş müəyyən olunur: 20 yaşdan kiçik, valideynlərindən birinin orqanizmin funksiyalarının 81–100 faiz pozulması ilə əlaqədar əlilliyi müəyyən edilmiş və ailəsinin aylıq gəliri yaşayış minimumundan aşağı olan şəxslərin peşə təhsilində təhsil haqları dövlət büdcəsi hesabına ödənilir. Çernobıl qəzası ilə əlaqədar xüsusi kateqoriyalar üçün peşə təhsili üzrə ayrıca güzəştlər də mövcuddur.
Ekspert vurğulayır ki, yalnız ailənin aztəminatlı olması ali təhsil müəssisəsində təhsil haqqından avtomatik azadolma üçün kifayət etmir. Sosial həssas qrup anlayışı qanunvericilikdə sadalanan konkret kateqoriyalara aid olmağı tələb edir.
Turan Hüseynov əlavə edib ki, aztəminatlı ailələrin mənsubları Təhsil Tələbə Kreditindən (TTK) istifadə edə bilərlər. TTK kredit mexanizmidir və təhsil haqqından birbaşa azadolmadan fərqlənir; sosial və standart növləri mövcuddur. Sosial kreditlərə ünvanlı dövlət sosial yardımı alan ailələrin üzvləri, 3-cü dərəcə əlilliyi olan şəxslər, valideynlərinin əlilliyi və digər müəyyən şərtlərə cavab verən tələbələr müraciət edə bilir.
Sosial kredit hüququ olmayan tələbələr isə müəyyən şərtləri ödəyərsə standart TTK-dan yararlana bilərlər. İlk tədris ilinin ilk semestri üçün qəbul imtahanında tələb olunan minimal baldan yuxarı nəticə tələb olunur; sonrakı semestrlər üçün isə ÜOMG-nin 71 bal və ya daha yuxarı olması əsas şərtdir. Peşə təhsilində də tələb olunan qiymətləndirmə balı 71 və ya daha çox olmalıdır. Üstəlik, standart kredit üçün tələbənin illik təhsil haqqının ən azı 20 faizini ödəməsi də şərt siyahısına daxildir.
Ekspert həmçinin qeyd edib ki, təhsil krediti hər tədris semestri üçün yalnız bir dəfə verilir və bu kredit təhsilin normativ müddəti ərzində tətbiq olunur.
Nəticə etibarilə, qanunvericilikdə bəzi sosial qruplar üçün təhsil haqqından tam azadolma nəzərdə tutulub, eyni zamanda daha geniş kateqoriyaların ehtiyacını ödəyən təhsil tələbə kreditləri mexanizmi də fəaliyyət göstərir. Buna görə tələbələr əvvəlcə hansı hüquqi kateqoriyaya daxil olduqlarını və müvafiq şərtləri yerinə yetirib-yetirmədiklərini müəyyən etməlidirlər.
