Azərbaycan və Özbəkistan arasındakı münasibətlər son illərdə sadəcə tarixi və mədəni yaxınlığın davamı olmaqdan çıxaraq çoxşaxəli strateji əməkdaşlığa çevrilib. Ortaq türk kimliyi və tarixi bağlılıq bu əlaqələrin mənəvi əsasını təşkil edir, liderlərin qarşılıqlı etimadı isə bu zəminin praktik əməkdaşlığa çevrilməsini təmin edən mühüm amildir.
Bursa Uludağ Universitetinin professoru Mehmet Yüce bildirir ki, iki ölkə münasibətlərinin yüksəlişi Türk Dünyasının institusional şəkildə gücləndiyi və Avrasiyada yeni nəqliyyat, enerji və ticarət marşrutlarının formalaşdığı dövrə təsadüf edir. Onun qənaətinə görə, bu transformasiyanı təmin edən üç əsas inkişaf var.
Birinci amil 2020-ci il Qarabağ Zəfəridir ki, bu hadisə Azərbaycanın regional geosiyasi çəkisini artıraraq ölkənin hərəkət imkanlarını genişləndirib. İkinci amil 2021-ci il İstanbul Zirvəsi zamanı Türk Şurasının Türk Dövlətləri Təşkilatına çevrilməsi və TDT çərçivəsində iqtisadi və institusional inteqrasiyanı dərinləşdirən qərarların qəbul olunmasıdır; burada Türk Dünyası Vizyonu-2040 və Türk İnvestisiya Fondunun yaradılması misal gətirilir.
Üçüncü mühüm dəyişiklik Trans-Xəzər Şərq-Qərb marşrutunun yüksələn strateji əhəmiyyətidir. Mərkəzi Asiyanı Xəzər, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropaya birləşdirən Orta Dəhliz Özbəkistan üçün də kritik çıxış yoluna çevrilir və Azərbaycanın geoiqtisadi rolunu genişləndirir. Bu üç amil bir-birini tamamlayaraq Bakı-Daşkənd münasibətlərinin xarakterini dəyişdirib.
Siyasi iradə də münasibətlərin institusionallaşmasında əsas rol oynayıb. 2023-cü ildə yaradılan Azərbaycan-Özbəkistan Ali Dövlətlərarası Şurası liderlər arasındakı şəxsi bağlılıqdan daha stabil əməkdaşlığı təmin edən mexanizmə çevrilib. 23 avqust 2024-cü ildə Daşkənddə keçirilən ilk iclasda Müttəfiqlik Münasibətləri haqqında Müqavilənin imzalanması iki ölkənin rəsmi əlaqələrini müttəfiqlik səviyyəsinə qaldırıb.
Yüce qeyd edir ki, 2025-ci ilin Özbəkistan prezidentinin Azərbaycana dövlət səfəri ilə münasibətlər daha da irəlilədi və 2026-cı il üzrə əlaqələr rəsmi olaraq ən yüksək müttəfiqlik səviyyəsində xarakterizə olunur. İqtisadi göstəricilər də bu siyasi dönüşümün real nəticə olduğunu əks etdirir: 2025-ci ildə ticarət dövriyyəsi üç dəfədən çox artaraq 795 milyon dollara çatıb, 2026-cı ilin yanvar-may aylarında isə ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 33 faiz artımla 144 milyon dollar səviyyəsinə yüksəlib.
İki ölkənin iqtisadi əməkdaşlığı ticarət mübadiləsindən kənara çıxaraq birgə istehsal və investisiya layihələrinə doğru inkişaf edir. Avtomobil sənayesi, tekstil, kənd təsərrüfatı, turizm, tikinti və xidmət sahələrində birgə layihələr reallaşır. Misal olaraq Füzulidə Özbəkistanın dəstəyi ilə yaradılan nar bağları və avtomobil istehsalı sahəsində əməkdaşlıq göstərilir. 2023-cü ildə yaradılan və 500 milyon dollar nizamnamə kapitalına malik Azərbaycan-Özbəkistan İnvestisiya Şirkəti isə iki ölkənin qarşılıqlı ticarətindən əlavə üçüncü ölkələrdə birgə layihələri hədəfləyir.
Transit və logistika sahəsində də əlaqələr sürətlə artır. Azərbaycanla Özbəkistan arasındakı tranzit daşımalar 2025-ci ildə 6,7 faiz artaraq 1,4 milyon tona çatıb, 2026-cı ilin ilk altı ayında isə 12,2 faiz artım qeydə alınıb. Bu göstəricilər Trans-Xəzər bağlantısının həm strateji, həm də konkret iqtisadi əməkdaşlıq sahəsinə çevrildiyini göstərir.
Enerji sahəsi də tərəfdaşlığın vacib ünsürlərindəndir. Azərbaycanın enerji istehsalı və tranzit sahəsindəki təcrübəsi ilə Özbəkistanın enerji bazarının transformasiya və artan investisiya ehtiyacı əməkdaşlıq üçün geniş imkanlar yaradır. Neft və təbii qazla yanaşı, bərpa olunan enerji, enerji səmərəliliyi, yaşıl transformasiya və neft-kimya sahələrində birgə layihələr perspektiv kimi önə çıxır.
Nəticədə, Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin hazırkı səviyyəsi yalnız liderlərin fərdi əlaqələrinə əsaslanmır; tarixi, geosiyasi və iqtisadi faktorların eyni zamanlı təsiri nəticəsində yeni strateji ox formalaşıb. Əsas məqsəd ticarət dövriyyəsini artırmaqdan daha irəli gedərək birgə istehsal, investisiya, logistik inteqrasiya, enerji əməkdaşlığı və üçüncü ölkələrdə ortaq iqtisadi təşəbbüslər vasitəsilə davamlı Bakı–Daşkənd iqtisadi oxunu möhkəmləndirməkdir.
